این فصل را با من بخوان باقی فسانه است

این فصل را بسیار خواندم عاشقانه است

 

باز آن قیامت قامت بنشسته برخاست

پشت و پناه امت بشکسته برخاست

 

برخاست در کف تیغ طرد و ترک وحاشا

آن نوح موسی قامت یوسف تماشا

 

احیاء دین و قلع و قمع کفرو کین را

آغاز کرد آن هجرت شورآفرین را

 

رایت به قمع فتنه بیرون از نجف زد

بر امت اسلام بانگ لاتخف زد

 

چون مصطفی راهی شد ازجور عنودان

آتش بکنداز قهر درجان حسودان

 

با شور ابراهیمیان عرض ولا.....کرد

گویی حسین از کعبه قصد کربلا کرد

امام حسین علیه السلام از نگاه دکتر شریعتی

دكترعلى‏ شریعتى متفكر و اندیشمندى بود كه در یك دوره تاریخى، تأثیر فزاینده‏اى بر روى نهضت اسلامى گذاشت. شهید دكتر بهشتى با اشاره بدین موضوع، حق مطلب را ادا مى‏كند:

«دكتر در طول چند سال حساس، هیجان مؤثرى در جوّ اسلامى و انقلاب اسلامى به وجود آورد و در جذب نیروهاى جوان درس خوانده و پر شور و پر احساس به سوى اسلام اصیل، نقش سازنده‏اى داشت و دل‏هاى زیادى را با انقلاب اسلامى همراه كرد. این انقلاب و جامعه باید قدردان این نقش مؤثر باشد.»(1)

آثار دكتر شریعتى از فراز و فرودهاى بسیارى برخوردار است؛ برخى آثار وى همچون «اسلام‏شناسى متعهد با مخاطب‏هاى آشنا» و «تشیع علوى، تشیع صفوى» داراى ضعف‏هاى ساختارى و اساسى مى‏باشد، و برخى از آثار وى از جمله «على‏علیه السلام»، «فاطمه، فاطمه است» و «نیایش» را باید در رده كتاب هاى خوب و تأثیرگذار وى محسوب كرد.

برخى از سخنرانى‏ها و نوشته‏هاى دكتر شریعتى در مورد شهادت امام حسین‏علیه السلام و حادثه كربلا، از جمله آثار خوب وى به شمار مى‏رود. در این نوشتار سعى خواهیم نمود به حدّ وسع خود، دیدگاه دكتر شریعتى را در این موارد به تصویر كشیم:

1. شهید

نوع فهم دكتر شریعتى از مفهوم عالى شهید، برداشتى خالص، عمیق و ناب از فرهنگ اصیل اسلامى است. وى در تعریف كلمه «شهید» مى‏گوید:

"شهید در لغت، به معناى حاضر، ناظر، به معناى گواه و گواهى دهنده و خبر دهنده راستین و امین و هم چنین به معنى آگاه و نیز به معنى محسوس و مشهود، كسى كه همه چشم‏ها به او است و بالاخره به معنى نمونه، الگو و سرمشق است."(2)

«شهید» زنده، جاوید، حماسه ساز، عارف، آگاه، انتخاب‏گر و روزى خوار نعم الهى است و این اصیل‏ترین دریافت از متون و فرهنگ اسلامى به شمار مى‏رود، چنانچه قرآن كریم نیز بدان اشاره مى‏كند. دكتر شریعتى در جاى دیگر مى‏نویسد:

"شهید، قلب تاریخ است؛ هم چنان كه قلب به رگ هاى خشك اندام، خون، حیات و زندگى مى‏دهد، جامعه‏اى كه رو به مردن مى‏رود، جامعه‏اى كه فرزندانش ایمان خویش را به خویش، از دست داده‏اند و جامعه‏اى كه به مرگ تدریجى گرفتار است، جامعه‏اى كه تسلیم را تمكین كرده است، جامعه‏اى كه احساس مسئولیت را از یاد برده است و جامعه‏اى كه اعتقاد به انسان بودن را در خود باخته است و تاریخى كه از حیات و جنبش و حركت و زایش بازمانده است؛ شهید همچون قلبى، به اندام‏هاى خشك مرده بى‏رمق این جامعه، خون خویش را مى‏رساند و بزرگترین معجزه شهادتش این است كه به یك نسل، ایمان جدید به خویشتن را مى‏بخشد. شهید حاضر است و همیشه جاوید؛ كى غائب است؟"(3)

بخش فوق بیشتر رویكردى كربلایى دارد، بدین معنا كه دكتر با نگاه به شهیدان كربلا و فضاى حاكم بر آن، به وصف شهید پرداخته است و الا همیشه اینگونه نیست كه در جامعه‏اى منحط و رو به عقب، سیماى تابناك شهید رخ نماید. شهداى جهادهاى نبى ‏اكرم ‏صلى الله علیه و آله و امام على‏علیه السلام شاهد این ادعاست. البته مرحوم شریعتى بدین موضوع پرداخته است كه در جاى دیگر بدان اشاره مى‏كنیم.

2. شهادت‏

شهادت، بُرنده‏ترین سلاحى است كه هیچ دشمنى را یاراى مقاومت در برابر آن نیست، مرحوم شریعتى در این باره بحث‏هاى مبسوطى دارد كه براى رعایت اختصار، به گزیده‏هایى از آن اشاره مى‏كنیم.

"یكى از بهترین و حیات بخش‏ترین سرمایه‏هایى كه در تاریخ تشیع وجود دارد، شهادت است."(4)

"در فرهنگ ما شهادت، مرگى نیست كه دشمن ما بر مجاهد تحمیل كند. شهادت مرگ دلخواهى است كه مجاهد با همه آگاهى و همه منطق و شعور و بیدارى و بینایى خویش، خود انتخاب مى‏كند!... شهادت، در یك كلمه - بر خلاف تاریخ‏هاى دیگر كه حادثه‏اى است و درگیرى است و مرگ تحمیل شده بر قهرمان است و تراژدى است - در فرهنگ ما، یك درجه است، وسیله نیست؛ خود هدف است، اصالت است؛ خود یك تكامل، یك علو است؛ خود یك مسئولیت بزرگ است؛ خود یك راه نیم ‏بُر به طرف صعود به قله معراج بشریت است و یك فرهنگ است."(5)

امروز این سخنان با پشتوانه سرمایه عظیم انقلاب، جنگ تحمیلى و اندیشه‏هاى ناب حضرت امام ‏قدس سره براى نسل جدید، عادى و جا افتاده شده است؛ لیكن در اواخر سال 50 كه این سخنرانى‏ها ایراد شده، فضاى فكرى جامعه دست خوش تحولات اساسى بود و لزوم ارائه مفاهیم «حماسى اسلامى» به زبان روز و متناسب با زمان، به شدت احساس مى‏شد.

علاوه بر این، خفقان و امنیت پلیسى حاكم بر آن دوره تاریخى، بیانگر شهامت و شجاعت سخنران است؛ به طورى كه بعد از سخنرانى «پس از شهادت» در مسجد جامع نارمك، حاضران تظاهرات باشكوهى برپا كردند.

مرحوم شریعتى شهادت را به دو بخش حمزه‏اى و حسینى تقسیم مى‏كند. شهید مطهرى نیز از منظرى دیگر، بدان مى‏پردازد؛ وى در این مورد مى‏نویسد:"جناب حمزه، سیدالشهداى زمان خودش است و امام حسین‏علیه السلام سیدالشهداى همه زمان‏ها است."(6)

دكتر شریعتى در این باره مى‏گوید:"ما دو نوع شهید داریم؛ سمبل یكى حمزه سیدالشهداء، و سمبل دیگرى امام حسین‏علیه السلام است."(7)

براى روشن شدن تقسیم بندى فوق، مستقلاً به هر كدام مى‏پردازیم.

اساس اهمیت رفتار مادر

«اینکه رفتارمادررابرای کودک مهم برشمردیم به چند دلیل است:

1-وجود حالت تقلید یا همانندشدن درکودک : درطفل خصوصیت همانندشن است ،رفتاربزرگسالان را بدون اراده تقلید می کند،همه چیز او مهم است ،حتی جاروکردن مادر،روزنامه خواندن پدر ،نحوه نزاع دو نفر باهم.

شک نیست دراین همانندی نقش آنکس برای طفل مهم تر است که بیشتر درکنار اوست وآن مادر است .کودک همه ی حرکات وسکنات مادر را زیر نظر دارد ،اطوار واداهای اورا می بیند،چه زشت وچه زیبا آن را انجام می دهد . بخصوص که زمینه ای از تجارب قبلی برای او وجود ندارد تابراساس آن رفتاری راارزیابی کند.

خلاصه آن که شخصیت طفل براین اساس رنگ می گیرد وعادات واخلاق مادر دراونافذ می شود.

 

2- حالت کنجکاوی برای فراگیری :کودک بابسیاری از پدیده های دوروبرخود نامانوس است، به دنبال سرمشقی است که بدان تاسی کند از اوراه ورسم غذاخوردن،لباس پوشیدن ،سخن گفتن ،نظافت ،ودیگرمسائل زندگی را بیاموزد.نخستین سرمشق او مادر است زیرا که دائم درکنار اوست.

 

3- حالت قهرمان پرستی:کودکان به دنبال افرادایده آل وقهرمانان هستند می خواهند فردی ایدآل پیدا کنند ورفتار خود را با او منطبق نمایند.مادر بخصوص اگر توانسته باشد نظر کودک را بیش از دیگران به سوی خود جلب کند نخستین قهرمان زندگی در برابر چشم کودک است .طبعا" هرعملی ساده یا دشوار ،خوب یابدرااز از او تقلید وبدو تاسی می کند.

 

4-میل به شگفت آوردن: کودک خودستاست ومی خواهد تحسین دیگران را بگونه ای متوجه خود سازد،آنچه را که از بزرگسالان می بیندبیان می کند ونشان می دهد،باشدازهرچیز رفتارمادراست،تقلیدازعملیات اوزمینه وموجب خوبی برای طفل جهت نشان دادن خویش است.»(*)

 

*-همان منبع ،ص124

امام زين‏العابدين عليه‏السلام نيز ضمن بيان گوشه‏اى از زحمات طاقت‏فرساى مادر در مسير رشد و تربيت فرزند، مى‏فرمايد: «هرگز كسى را به تنهايى ياراى سپاس و تقدير از مادر نيست، مگر اينكه از خداوند توفيق انجام دادن اين وظيفه را بطلبد.»^(*)

*- محمدمحمّدى رى‏شهرى، ميزان الحكمة، ج 3، ص 712.

 

«پژوهشگران غربى همچون اسپيتز (Spitz) نيز با انجام تحقيقانى، اهميت رابطه كودك با مادر را در رشد جسمانى و روانى كودك نشان داده‏اند. اسپيتز پس از بررسى كودكان جدا از مادر و كودكان در كنار مادر، نتيجه مى‏گيرد كودكان با مادر، از جنبه‏هاى رشد بدنى، ادراكى، حافظه، شناخت محيط، هوش و سرانجام، رشد اجتماعى، بر كودكان جدا از مادر برترى دارند».(*)

*-على مصباح و ديگران، روان‏شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، سمت، 1374، ج 2، ص 859.

خانواده به منزله مدرسه تربيت كودك است و ايجاد شرايط مساعد در محيط خانواده به عهده پدر و مادر است. روايات اسلامى پدران و مادران را همواره به مسئوليت عظيم پرورش اطفال متوجه نموده، به آنان اندرزهاى لازم داده‏اند.

حضرت امام سجّاد عليه‏السلام مى‏فرمايد: «حق فرزندت بر تو اين است كه بدانى وجود او از توست و نيك و بدهاى او در اين دنيا وابسته به تو هستند؛ بدانى كه در حكومت پدرى و سرپرستى او مؤاخذ و مسئولى، موظفى فرزندت را با آداب و اخلاق پسنديده پرورش دهى، او را به خداوند بزرگ راهنمايى كنى و در اطاعت و بندگى پروردگار يارى‏اش نمايى، به رفتار خود در تربيت فرزندت توجه كنى؛ پدرى باشى كه به مسئوليت خويش آگاه است، مى‏داند اگر نسبت به فرزند خود نيكى نمايد در پيشگاه خداوند اجر و پاداش دارد و اگر درباره او بدى كند مستحق مجازات و كيفر خواهد بود.»  (*)

*- محمّدتقى فلسفى، گفتار فلسفى: كودك از نظر وراثت و تربيت، بخش دوم، چ 18، تهران، هيئت نشر معارف اسلامى، 1367، ص 3.

بنابراين، مرد و زن يعنى پدر و مادر، هر دو مسئول هستند. اما فرهنگ‏سازى كودك چگونه است؟